Recensie door: Guido Goedgezelschap
Een turbulent leven aan de vooravond van de Franse Revolutie
“Als man moest ik de koning dienen in de veldslagen die we voor hem uitvochten. Met gevaar voor eigen leven heb ik mijn mannen voor de dood bij Vellinghausen weggesleept en heb ik de toorn van de Tsarina getrotseerd. Als vrouw word ik afgedankt en bij het vuil gezet. Tot nader order.
Na De smeekbede (2020), een opgemerkt debuut in het genre historische roman, gaat Lianne Damen (1969) op haar élan verder. In En garde snijdt zij, voor de tijdsgeest van de 18e eeuw, een onbespreekbaar thema aan. Er bestond zelfs nog geen woord voor. Bijna driehonderd jaar later is transseksualiteit bespreekbaar, maar of het volledig aanvaard is binnen de huidige maatschappij blijft nog maar de vraag. De auteur is historica, een stabiele basis om zich te verdiepen in politieke, sociale en familiale toestanden uit het vrij recente verleden. Naast haar schrijverscarrière is zij ook nog redacteur, scenarioschrijver en ghostwriter.
Ondanks het feit dat En Garde gebaseerd is op een waargebeurd verhaal is het een nadrukkelijk fictieve vertelling. Vele bronnen zijn geraadpleegd maar veel is in de fantasie van de auteur ontstaan.
Charles Geneviève Louis Auguste André Timothée d’Éon de Beaumont
What’s in a name? Het hoofdpersonage, Charles d’Éon, is alles behalve het stoere jongetje dat zijn vader en zijn omgeving van hem verwachten. Breekbaar en terughoudend, eerder meisje dan jongen, is hij al vlug het onderwerp van plagerijen, pesterijen en fysieke aanvallen. Zijn broers en zussen, behalve Marguerite, schuwen de vernederingen, die hun broer moet verwerken, niet. Zijn vader haat hem maar leert hem wel schermen: een behendigheid waarvoor Charles, het frêle kereltje, zeer veel talent blijkt te hebben. Tot grote opluchting van zijn vader verlaat Charles de Bourgogne en gaat studeren in Parijs. Hij verblijft er bij zijn oom, een warme thuis. Toch is Charles ook hier in de grootstad een onderwerp van spot, vernederingen en mishandelingen.
“Op school leerden we dat het vrouwenlichaam inferieur was aan dat van een man, geïllustreerd aan de hand van tekeningen van Vesalius. Daarop zag ik dat mijn zaakje aan de buitenkant zat, dat van mijn zus zat vanbinnen, gespiegeld. Ik ben altijd blijven hopen dat mijn lichaam zich aan mij zou aanpassen. Dat mijn piemel op een goede morgen verdwenen zou zijn of zich eveneens naar binnen zou keren. Mijn penis, hoe klein ook, was koppig en is gebleven.”
Als vrouw op het toneel
‘d Éon ontwikkelt zich tot een leergierig en goed belezen student. Op het toneel kan hij zijn artistieke talenten uitspelen en vooral de rollen waarin hij een vrouw moet vertolken blijven hem bij. Hij geniet van het succes op de planken en van de begerige blikken van zijn medespelers. Met veel tegenzin moet hij na elke voorstelling zijn vrouwenkleren inwisselen voor zijn mannelijk outfit. Meer en meer groeit de verwarring en zijn genegenheid voor mannen mocht nooit het daglicht zien.
Chevalier ‘d Éon
Het is niet denkbeeldig dat zijn fysieke uitstraling, naast zijn intelligentie en vastberadenheid, een opstapje was naar het Franse Hof. Hoe dan ook was hij in dienst van de Franse Koning een succesvolle spion in Rusland. Zelfs als militair verrichte hij heldendaden. De hoogste militaire eer binnen het Franse leger viel hem ten deel: hij werd een Chevalier, een ridder.
Geneviève
Het leven wordt er voor Charles niet gemakkelijker op. Hij wordt als diplomaat uitgestuurd naar Engeland, maar ook hier zorgt zijn uitstraling voor de nodige problemen. Het komt zelfs zo ver dat een Britse rechtbank beslist over de aard van Charles: hij wordt officieel erkend als vrouw en Charles wordt Geneviève. Voortaan beweegt zij zich in de hoogste kringen tussen de vrouwen en ze geniet van de aandacht die aantrekkelijke vrouwen vaak te beurt valt. Is dit nu het leven dat Charles altijd voor ogen had en kan hij zich eindelijk verzoenen met zijn ‘anders zijn’?
Lianne Damen snijdt met En Garde een heikel thema aan. Met haar tweede historische roman toont zij aan dat transseksualiteit geen ‘modern’ verzinsel is, integendeel, het is van alle tijden. Mede daarom is het zo verwonderlijk dat alles wat met LGTBQIA+ te maken heeft zelfs in de 21e eeuw nog al te vaak met een sluier van geheimzinnigheid wordt bedekt, dat velen het nog steeds zien als ‘abnormaal’ en dat er openlijk afkeurende reacties geuit worden die dan ook nog vaak aanleiding zijn voor fysiek geweld.
Samen met Charles/Geneviève neemt de auteur ons mee vanuit de Bourgogne naar Het Franse Hof in Parijs. Van daaruit reizen we naar het Hof van de Tsarina in Sint-Petersburg. Na zijn succesvolle passage in Rusland als diplomaat en spion zien we Charles als held op het slagveld in dienst van de Franse Koning. Tenslotte zien we Charles evolueren naar Geneviève in Londen waar zij als begenadigd schermer zaad in het bakje brengt. En wat zeker opvalt en het vermelden waard is: Lianne Damen weet het verhaal op een realistische en historisch verantwoorde manier te kaderen binnen de tijdsgeest van de 18e eeuw.
Haar achtergrond als historica is natuurlijk een pluspunt maar het researchwerk voor deze roman, wat ongetwijfeld voorafgegaan is aan dit boek, verdient ook de nodige aandacht. Haar scherpe blik voor details en de karakterisering van haar personages binnen deze context dragen bij tot de geloofwaardigheid en zijn zeker een verantwoording voor het bestaansrecht van En Garde als historisch document. De kunst is dan nog om de aandacht van de lezer bij het verhaal te houden: dat doet Damen meer dan voortreffelijk. Haar talent als verhalenverteller zorgt voor voldoende afwisseling in het verhaal zonder de continuïteit uit het oog te verliezen. Het tweedelige verhaal is geschreven in correcte taal, vrij korte, naamloze hoofdstukken en dito zinnen zodat het een vlot leesbaar geheel is geworden. Dit alles draagt ongetwijfeld bij tot het inlevingsvermogen. Dit boek mag je als liefhebber van historische romans zeker niet missen.
(Verschenen in De Boekenkrant, januari 2026)